گزارش عملکرد پنج‌ساله پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ نشان می‌دهد از ۷۸ تیم سرمایه‌پذیر، ۳۹ تیم همچنان فعال‌اند و ۳۹ تیم فعالیت خود را متوقف کرده‌اند؛ با این حال، ارزش برآوردی سهام باقی‌مانده و منابع حاصل از واگذاری‌ها به حدود ۹۲ میلیارد تومان رسیده است. در رویداد ارائه این گزارش، مدیرعامل ۱۰۰ استارت‌آپ از ادامه فعالیت با ۱۲۰ میلیارد تومان سرمایه در صندوق‌های موجود خبر داد و مدیرعامل مؤسسه دانش‌بنیان برکت نیز با هشدار درباره محدودیت منابع مالی اکوسیستم، از فعال‌شدن خط اعتباری ۳ هزار میلیارد تومانی برای کسب‌وکارهای دانش‌بنیان گفت.
به گزارش دنیای برند، رویداد «روایت ۷۸ سرمایه‌گذاری از میان ۱۴۱ سرمایه‌گذاری» در ۸ مهر ۱۴۰۵ در هتل قلب تهران برگزار شد؛ رویدادی که در آن، علاوه بر ارائه گزارش عملکرد پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ، وضعیت تأمین مالی کسب‌وکارهای نوپا، چالش‌های سرمایه‌گذاری در مراحل اولیه و برنامه‌های تازه برای ایجاد صندوق‌های تخصصی بررسی شد.
فرشاد جعفرپور، مدیرعامل ۱۰۰ استارت‌آپ، در این رویداد گزارشی از مسیر شکل‌گیری پروژه ملی، نحوه انتخاب تیم‌ها، سرنوشت سرمایه‌گذاری‌ها و تعیین تکلیف سهام ارائه کرد. علیرضا خاکدامن، مدیرعامل مؤسسه دانش‌بنیان برکت، نیز با اشاره به کاهش نرخ رشد تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان، بر ضرورت تزریق منابع مالی بیشتر و بازآرایی مدل‌های شناسایی و سرمایه‌گذاری متناسب با تحولات فناوری تأکید کرد.
گزارش پنج‌ساله؛ نه اعلام موفقیت، نه روایت شکست
جعفرپور در ابتدای سخنان خود، انتشار گزارش عملکرد پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ را بخشی از مسئولیت این مجموعه در برابر اکوسیستم نوآوری کشور دانست. به گفته او، اجرای پروژه‌ای در مقیاس ملی، ضرورت ثبت شفاف نتایج و انتقال تجربه‌ها به دیگر فعالان این حوزه را ایجاد می‌کند.
او تأکید کرد که هدف این گزارش، صرفاً اعلام موفقیت یا شکست نیست، بلکه ثبت تجربه‌ای جمعی است که طی بیش از پنج سال و با مشارکت بازیگران مختلف اکوسیستم شکل گرفته است.
مدیرعامل ۱۰۰ استارت‌آپ گفت: «ما امروز بنا نیست که گزارش موفقیتی بدهیم، بنا نیست که خبر شکست را به شما بدهیم. صرفاً هر آنچه اتفاق افتاده، بدون روتوش، همه اتفاقاتی که در طی بیش از پنج سال رخ داده را می‌خواهیم به اکوسیستم گزارش بدهیم تا بتوانیم از این تجربیات استفاده کنیم.»
جعفرپور با تفکیک عملکرد کلی این مجموعه از پروژه ملی توضیح داد که ۱۰۰ استارت‌آپ تاکنون روی ۱۴۱ تیم سرمایه‌گذاری کرده، اما گزارش ارائه‌شده در این رویداد به ۷۸ تیمی اختصاص دارد که در چارچوب پروژه ملی سرمایه دریافت کرده‌اند.
صندوقی که با ۱۱.۵ میلیارد تومان شکل گرفت
به گفته جعفرپور، پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ در اواخر سال ۱۳۹۸ و ابتدای سال ۱۳۹۹ شکل گرفت. برنامه اولیه، آغاز فعالیت با صندوقی ۲۰ میلیارد تومانی بود، اما این هدف محقق نشد و در نهایت، صندوق با سرمایه اولیه ۱۱.۵ میلیارد تومان تشکیل شد.
در این پروژه، ۹ سرمایه‌گذار با رویکردها و دیدگاه‌های متفاوت مشارکت کردند و مسئولیت مدیریت کل صندوق، راهبری سرمایه‌گذاری‌ها، عقد قراردادها و مدیریت فرآیند سرمایه‌گذاری بر عهده ۱۰۰ استارت‌آپ قرار گرفت.
مؤسسه دانش‌بنیان برکت، شرکت ستارگان نوآوری داوین، صندوق پژوهش و فناوری نوآفرین، صندوق پرشین داروی البرز، صندوق خراسان، صندوق پژوهش و فناوری اصفهان و صندوق استان یزد، از جمله سرمایه‌گذاران مشارکت‌کننده در این پروژه بودند.
از ۴۸۹ تیم متقاضی تا سرمایه‌گذاری روی ۷۸ تیم
یکی از محورهای اجرای پروژه، شناسایی فرصت‌های سرمایه‌گذاری از طریق رویدادهای استانی و تخصصی بود. در این مسیر، ۲۰ کاروان استانی در ۱۶ استان برگزار شد و برخی استان‌ها بیش از یک بار میزبان این رویدادها بودند.
در کنار فعالیت‌های استانی، ۲۰ رویداد تخصصی نیز در حوزه‌هایی مانند آموزش، صادرات، بازی و سرگرمی، گردشگری، معدن و هوش مصنوعی برگزار شد. به این ترتیب، مجموع رویدادهای استانی و تخصصی پروژه به ۴۰ رویداد رسید.
از مسیر این رویدادها، ۴۸۹ تیم برای ارائه طرح و جذب سرمایه ثبت‌نام کردند و وارد فرآیند ارزیابی شدند. این فرآیند شامل ثبت‌نام اولیه، کارشناسی تخصصی، جلسات بررسی، ارائه در رویداد و در نهایت، عقد قرارداد سرمایه‌گذاری بود.
در پایان، ۷۸ تیم موفق به جذب سرمایه شدند و مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌شده روی آنها به حدود ۱۰.۴ میلیارد تومان رسید. پس از ورود هر تیم به پرتفوی نیز یک راهبر برای همراهی با آن تعیین شد؛ تجربه‌ای که به گفته جعفرپور، در برخی موارد موفق بود و در برخی موارد با چالش همراه شد.
در ترکیب حوزه‌های فعالیت تیم‌های سرمایه‌پذیر، صنایع خلاق با ۲۰ تیم بیشترین سهم را داشت. تجارت الکترونیک با ۱۰ تیم و بازی و سرگرمی با ۹ تیم در جایگاه‌های بعدی قرار گرفتند.
از نظر جغرافیایی، ۳۰ تیم از تهران و ۴۸ تیم از سایر استان‌ها بودند؛ بنابراین نزدیک به ۶۰ درصد تیم‌های پرتفوی پروژه خارج از پایتخت فعالیت می‌کردند. همچنین، با وجود برگزاری رویدادهای استانی در ۱۶ استان، متقاضیان شرکت در پروژه از هر ۳۱ استان کشور ثبت‌نام کرده بودند.
توقف فعالیت ۳۹ تیم؛ ارزش برآوردی دارایی‌ها به ۹۲ میلیارد تومان رسید
بخش اصلی گزارش عملکرد به سرنوشت تیم‌های سرمایه‌پذیر پس از حدود پنج سال اختصاص داشت. بر اساس آمار ارائه‌شده، از مجموع ۷۸ تیم، فعالیت ۳۹ تیم به‌طور کامل متوقف شده و ۳۹ تیم همچنان فعال هستند.
از میان تیم‌های فعال، سهام هشت تیم واگذار شده و ۳۱ تیم در پرتفوی باقی مانده‌اند. جعفرپور توضیح داد که برای برآورد ارزش دارایی‌های باقی‌مانده، ارزش‌گذاری مستقل تمام تیم‌ها انجام نشده و مبنای محاسبه، آخرین دور جذب سرمایه یا ارقام حاصل از فروش سهام بوده است.
بر این اساس، ارزش برآوردی سهام ۳۱ تیم باقی‌مانده حدود ۸۷ میلیارد تومان اعلام شد. واگذاری سهام هشت تیم نیز حدود ۵.۴ میلیارد تومان نقدینگی ایجاد کرده است؛ بنابراین مجموع ارزش برآوردی پرتفوی باقی‌مانده و وجوه حاصل از واگذاری‌ها به حدود ۹۲ میلیارد تومان می‌رسد.
جعفرپور این رقم را معادل حدود هشت برابر سرمایه اولیه صندوق طی پنج سال عنوان کرد، اما تأکید داشت که هدف گزارش، داوری درباره مطلوب یا نامطلوب بودن این میزان بازده نیست. این رقم نیز ترکیبی از ارزش برآوردی سهام و منابع نقدی حاصل از فروش است، نه صرفاً درآمد نقدی محقق‌شده.
او گفت: «اینکه هشت برابر عدد مناسبی است، انتظار ۲۰ برابر داشتیم یا انتظار دو برابر داشتیم، چیزی نیست که امروز بخواهیم درباره‌اش صحبت کنیم؛ صرفاً گزارش می‌دهیم.»
مدیرعامل ۱۰۰ استارت‌آپ در توضیح ماهیت سرمایه‌گذاری خطرپذیر نیز گفت عملکرد سرمایه‌گذاری‌ها در این حوزه نامتقارن است. به گفته او، در الگوی جهانی حدود ۶۵ درصد سرمایه‌گذاری‌ها نمی‌توانند اصل سرمایه را بازگردانند و در مقابل، بخش کوچکی، حدود چهار درصد، رشد بسیار بیشتری ایجاد می‌کنند. او افق معمول ارزیابی این سرمایه‌گذاری‌ها را هفت تا ۱۰ سال عنوان کرد و گفت تصویر کلی پرتفوی باید در بلندمدت و بر اساس مجموعه سرمایه‌گذاری‌ها بررسی شود.
پایان پروژه ملی و انتقال مسئولیت به سرمایه‌گذاران
با پایان پروژه ملی، مسئولیت پیگیری تیم‌های باقی‌مانده به سرمایه‌گذاران مشارکت‌کننده منتقل شد. در این مرحله، سهام تیم‌ها و منابع نقدی بر اساس میزان آورده سرمایه‌گذاران و قواعد تعیین‌شده برای تقسیم پرتفوی، میان آنها تخصیص یافت.
به گفته جعفرپور، در این تقسیم‌بندی، عواملی مانند مشارکت سرمایه‌گذاران در دورهای بعدی سرمایه‌گذاری روی یک تیم و محل فعالیت کسب‌وکارها نیز مورد توجه قرار گرفت.
او یکی از مهم‌ترین درس‌های پروژه را نگاه‌کردن به سرمایه‌گذاران به‌عنوان «شریک مسیر» و نه صرفاً شریک تصمیم نهایی دانست و بر ضرورت ارتباط مستمر، رعایت قواعد شراکت و صبر تأکید کرد.
جعفرپور همچنین گفت مشخص‌بودن زمان پایان پروژه، شیوه اجرا و سازوکار انتقال سهام از ابتدای تشکیل صندوق اهمیت دارد. به گفته او، تعیین افق پنج‌ساله و قواعد انتقال سهام، از عوامل مؤثر در پایان پروژه و تعیین تکلیف سرمایه‌گذاری‌ها بوده است.
هشدار برکت درباره کاهش رشد شرکت‌های دانش‌بنیان
در بخش دیگری از رویداد، علیرضا خاکدامن، مدیرعامل مؤسسه دانش‌بنیان برکت، با اشاره به روند رشد شرکت‌های دانش‌بنیان گفت نرخ رشد تعداد این شرکت‌ها که در حوالی سال ۱۴۰۱ حدود ۱۲ درصد بود، طی دو سال گذشته به حدود ۶ درصد رسیده است.
او کاهش این نرخ را، در کنار ضرورت توجه به کیفیت شرکت‌ها، هشداری برای اکوسیستم نوآوری دانست و تأکید کرد که افزایش تعداد شرکت‌ها می‌تواند به افزایش خروجی‌های اقتصاد دانش‌بنیان کمک کند.
خاکدامن گفت: «اگرچه کیفیت‌افزایی نکته خیلی مهمی است و صرفاً نباید به داده‌ها و آمار و اعداد تکیه کرد، اما احتمالاً همه ما بر این موضوع متفق‌القولیم که از کمیت، کیفیتی هم ناشی می‌شود و افزایش تعداد این شرکت‌ها می‌تواند به افزایش خروجی‌های اقتصاد دانش‌بنیان کمک کند.»
او در ادامه، محدودیت منابع مالی را یکی از چالش‌های جدی این حوزه عنوان کرد. به گفته خاکدامن، بر اساس داده‌های صندوق نوآوری و شکوفایی، اگر منابع نقدی تزریق‌شده این صندوق در سال ۱۴۰۴ بر تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان تقسیم شود، میانگین سهم هر شرکت حدود ۱۰ هزار دلار خواهد بود.
مدیرعامل مؤسسه دانش‌بنیان برکت این رقم را برای پاسخ‌گویی به نیازهای یک کسب‌وکار کافی ندانست و گفت چنین منابعی، در بهترین حالت، می‌تواند هزینه‌های یک شرکت را برای چند ماه پوشش دهد. او نتیجه گرفت که تقویت اکوسیستم، به‌ویژه در ابتدای زنجیره شکل‌گیری کسب‌وکارها، نیازمند تزریق منابع بیشتر و استفاده اهرمی از ابزارهای متنوع مالی است.
سرمایه‌گذاری در ۱۷ طرح و فعال‌سازی خط اعتباری ۳ همتی
خاکدامن با تشریح اقدامات مؤسسه دانش‌بنیان برکت در یک سال گذشته گفت این مجموعه در ۱۷ طرح جدید و در مراحل مختلف سرمایه‌گذاری کرده است. به گفته او، مبالغ این سرمایه‌گذاری‌ها از چند میلیارد تا چند ده میلیارد تومان متغیر بوده است.
او همچنین از ایجاد ابزارهای مالی جدید در کنار سرمایه‌گذاری مستقیم خبر داد و اعلام کرد که در گام نخست، یک خط اعتباری ۳ همتی، معادل سه هزار میلیارد تومان، از بانک‌های مرتبط با ستاد اجرایی فرمان امام برای اکوسیستم دانش‌بنیان فعال شده است.
به گفته خاکدامن، این خط اعتباری قرار است به‌عنوان یکی از ابزارهای تأمین مالی در اختیار طرح‌ها و برنامه‌هایی قرار گیرد که در اکوسیستم طراحی می‌شوند.
او همچنین از برگزاری چهار رویداد استانی با عنوان «ما می‌توانیم» در یک سال گذشته خبر داد و گفت این رویدادها با وجود شرایط دشوار کشور برگزار شده‌اند. خاکدامن اعلام کرد آخرین رویداد این مجموعه قرار است در پایان ماه در شیراز برگزار شود و مجموعه‌هایی مانند پیشگامان نیز در برگزاری آنها همراهی داشته‌اند.
مدیرعامل مؤسسه دانش‌بنیان برکت با تأکید بر اهمیت همکاری میان فعالان این حوزه گفت: «معتقدیم کنار هم قرار گرفتن ما، ما را در هم ضرب می‌کند و جمع‌مان نمی‌کند»؛ همکاری‌ای که از نگاه او می‌تواند امید به تداوم حمایت و سرمایه‌گذاری در مراحل اولیه را در اکوسیستم تقویت کند.
برنامه ایجاد دبیرخانه تأمین مالی در پارک‌های علم و فناوری
خاکدامن در ادامه به محدودیت منابع پارک‌های علم و فناوری اشاره کرد و گفت بسیاری از پارک‌های استانی، جز بودجه موردنیاز مدیریت جاری و روزمره، منابع دیگری برای حمایت از کسب‌وکارها در اختیار ندارند.
او با اشاره به تهیه اطلس هزار کسب‌وکار در وزارت علوم، از تلاش برای ایجاد دبیرخانه تأمین مالی شرکت‌ها و طرح‌های مستقر در پارک‌های علم و فناوری خبر داد.
به گفته مدیرعامل مؤسسه دانش‌بنیان برکت، این دبیرخانه با حمایت معاونت علمی، صندوق نوآوری و شکوفایی و وزارت علوم شکل خواهد گرفت. هدف آن، فعال‌کردن شبکه‌های استانی برای شناسایی و ارزیابی طرح‌ها و سپس تأمین منابع موردنیاز آنها از طریق سرمایه‌گذاران مختلف اکوسیستم است.
خاکدامن تأکید کرد که منابع حاکمیتی و دولتی نیز می‌توانند در این مسیر برای اهرم‌کردن منابع و کنترل ریسک سرمایه‌گذاری‌ها مورد استفاده قرار گیرند.
هوش مصنوعی و ضرورت تغییر مدل سرمایه‌گذاری
تحولات سریع فناوری، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی، از محورهای مشترک سخنان مدیران دو مجموعه بود.
جعفرپور گفت در شرایط فعلی، تبدیل ایده به محصول اولیه مانند گذشته زمان‌بر و پرهزینه نیست و همین تغییر، استفاده از تجربه‌های پیشین در سرمایه‌گذاری مراحل اولیه را مهم‌تر کرده است. او همچنین با اشاره به محدودشدن منابع مالی این بخش، بر ضرورت بررسی دقیق‌تر مسیرهای طی‌شده تأکید کرد.
خاکدامن نیز توضیح داد که پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ، متناسب با زمان شکل‌گیری خود، بیشتر بر کسب‌وکارهای اقتصادی و خدماتی اقتصاد دیجیتال تمرکز داشت، اما اکنون مدل شناسایی و ارزیابی تیم‌ها در حال بازآرایی است تا با ظرفیت‌ها و نیازهای روز فناوری هماهنگ شود.
او سرعت تحولات هوش مصنوعی را یکی از عوامل دشوارترشدن تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاری دانست؛ زیرا این تغییرات می‌توانند ارزش و چشم‌انداز یک کسب‌وکار را در مدت کوتاهی تحت تأثیر قرار دهند.
خاکدامن همچنین به کمبود داده در حوزه استارت‌آپ‌ها و سرمایه‌گذاری اشاره کرد و گفت مدل‌های سرمایه‌گذاری باید علاوه بر هماهنگی با نیازهای روز کشور، به حل مسائل واقعی، نزدیک‌شدن کسب‌وکارها به بازار و خلق ارزش کمک کنند.
ادامه فعالیت با ۱۲۰ میلیارد تومان؛ صندوق‌های تخصصی در راه‌اند
جعفرپور در بخش پایانی سخنان خود از ادامه فعالیت ۱۰۰ استارت‌آپ به‌عنوان بازوی سرمایه‌گذاری در مراحل اولیه خبر داد. به گفته او، مؤسسه دانش‌بنیان برکت خلأ سرمایه‌گذاری بذری و تأمین مالی ابتدای مسیر کسب‌وکارها را شناسایی کرده و ۱۰۰ استارت‌آپ قرار است با اتکا به تجربه‌های گذشته در این بخش فعالیت کند.
او سه ظرفیت اصلی حاصل از اجرای پروژه ملی را ایجاد جریان فرصت‌های سرمایه‌گذاری، توان انتخاب تیم‌ها و شبکه همراهی عنوان کرد. به گفته جعفرپور، این مجموعه در طول فعالیت خود بیش از چهار هزار طرح را بررسی کرده و قصد دارد از تجربه حاصل برای تشکیل پرتفوی‌های جدید استفاده کند.
در مدل تازه، تمرکز بر مشارکت نزدیک‌تر با صنایع و ایجاد صندوق‌های تخصصی مبتنی بر نیاز آنها خواهد بود. جعفرپور توضیح داد که در این مدل، نیاز از صنعت دریافت می‌شود، صنعت در تأمین منابع و فرآیند سرمایه‌گذاری مشارکت می‌کند و از ظرفیت دانشگاه‌ها نیز برای شناسایی فرصت‌ها و سرمایه‌گذاری بذری استفاده خواهد شد.
او از شکل‌گیری دو صندوق در حوزه هوش مصنوعی و تجارت الکترونیک خبر داد و گفت مذاکرات برای ایجاد صندوق‌هایی در حوزه‌های سلامت، لجستیک، آموزش و چند حوزه دیگر ادامه دارد.
مدیرعامل ۱۰۰ استارت‌آپ اعلام کرد این مجموعه فعالیت خود را با ۱۲۰ میلیارد تومان سرمایه در صندوق‌های موجود ادامه می‌دهد و صندوق‌های تخصصی جدید نیز در ادامه معرفی خواهند شد.
به این ترتیب، پایان پروژه ملی ۱۰۰ استارت‌آپ با تعیین تکلیف سرمایه‌گذاری‌های پیشین و ترسیم مسیر تازه‌ای برای فعالیت این مجموعه همراه شده است؛ مسیری مبتنی بر سرمایه‌گذاری بذری، مشارکت صنایع و تشکیل صندوق‌های تخصصی. هم‌زمان، مؤسسه دانش‌بنیان برکت نیز افزایش دسترسی به منابع مالی، تقویت شبکه‌های استانی و به‌روزرسانی شیوه ارزیابی کسب‌وکارها را در دستور کار قرار داده است.
